Đổi tên và tên gọi khác: ba việc rất khác nhau, và cái giá của từng việc
Chuyện đổi tên thường được nói tới như một việc duy nhất, nhưng thực ra có ít nhất ba việc rất khác nhau đứng chung dưới cái tên đó — và chúng khác nhau cả về thủ tục, về cái giá phải trả, lẫn về mức độ ảnh hưởng tới đời sống. Bài này tách chúng ra.
Ba loại rất khác nhau
Một: đổi tên trong giấy tờ hộ tịch — tên trên giấy khai sinh, căn cước, bằng cấp. Đây là việc pháp lý, có điều kiện và thủ tục.
Hai: dùng một tên gọi khác bên cạnh tên thật — bút danh, nghệ danh, tên dùng khi đi làm, tên tiếng nước ngoài. Không đụng tới giấy tờ.
Ba: đổi cách mọi người gọi mình trong đời sống hằng ngày — từ tên gọi ở nhà sang tên thật, hoặc ngược lại.
Ba việc này thường bị gộp làm một trong các cuộc tư vấn, và đó là chỗ nhiều người bị đẩy sang lựa chọn tốn kém nhất trong khi họ chỉ cần lựa chọn thứ hai hoặc thứ ba.
Đổi tên trong giấy tờ: phần thủ tục
Việc thay đổi họ tên trong hộ tịch ở Việt Nam được quy định trong pháp luật về hộ tịch và dân sự: có những trường hợp được xem xét, có trình tự và cơ quan tiếp nhận cụ thể, và quy định này thay đổi theo thời gian.
Bài viết này không liệt kê chi tiết vì nội dung đó có thể đã khác vào lúc bạn đọc, và vì mỗi trường hợp mỗi khác. Hãy tra quy định hiện hành hoặc hỏi thẳng cơ quan hộ tịch nơi bạn đăng ký — họ trả lời miễn phí và chính xác hơn mọi lời truyền miệng. Với trường hợp phức tạp thì hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Điều nên biết trước: đây không phải thủ tục đương nhiên được chấp thuận chỉ vì bạn muốn đổi. Vì thế đừng trả tiền cho dịch vụ nào hứa "lo được" mà không giải thích rõ căn cứ.
Cái giá thực tế của việc đổi tên giấy tờ
Đây là phần mà các cuộc tư vấn về đổi tên gần như không bao giờ nhắc tới, và nó thường lớn hơn người ta hình dung.
Sau khi tên trên giấy khai sinh đổi, bạn phải cập nhật một chuỗi dài: căn cước, hộ chiếu, bằng lái, sổ bảo hiểm, tài khoản ngân hàng, hợp đồng lao động, hợp đồng bảo hiểm, giấy tờ nhà đất, đăng ký xe, mã số thuế, và bằng cấp chứng chỉ đã cấp.
Riêng nhóm cuối là nhóm phiền nhất: bằng cấp đã cấp thường không đổi tên được, nên về sau bạn sẽ phải mang theo giấy tờ chứng minh hai tên là một người mỗi khi nộp hồ sơ. Với người đang đi học hoặc sắp tốt nghiệp thì đây là điểm đáng cân nhắc kỹ nhất.
Thời gian và công sức cho toàn bộ chuỗi này thường tính bằng tháng chứ không phải bằng ngày.
Tên gọi khác: bút danh, nghệ danh, tên đi làm
Đây là con đường mà rất nhiều người thật sự cần, và nó gần như không tốn gì.
Bạn có thể dùng một tên khác để ký tác phẩm, để giới thiệu trong công việc, để khách hàng gọi. Tên thật vẫn nguyên trên giấy tờ, hợp đồng và mọi việc pháp lý.
Vài lưu ý thực tế: trong công việc, nên để tên thật xuất hiện ở những chỗ có tính pháp lý — hợp đồng, hoá đơn, email chính thức có chữ ký — và tên gọi khác ở chỗ giao tiếp. Trộn lẫn hai tên trong cùng một luồng giấy tờ là nguồn rắc rối về sau.
Nếu bạn định dùng tên đó cho một thương hiệu, hãy kiểm xem tên có trùng với thương hiệu đã đăng ký không trước khi in biển và làm bao bì. Đây là việc nên hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
Tên ở nhà và tên thân mật
Ở Việt Nam, tên gọi ở nhà rất phổ biến và nhiều người dùng nó suốt đời song song với tên thật. Đây là loại "đổi tên" nhẹ nhàng nhất và hoàn toàn thuộc về đời sống.
Nếu bạn không thích tên gọi ở nhà của mình và muốn mọi người gọi tên thật, cách làm không phức tạp: nói với gia đình, giới thiệu bằng tên mình chọn khi gặp người mới, và kiên nhẫn nhắc lại vài lần. Người thân đổi cách gọi chậm hơn người ngoài, và đó là chuyện bình thường chứ không phải họ không tôn trọng.
Tên tiếng nước ngoài
Người làm việc với đối tác nước ngoài, du học hoặc làm trong môi trường quốc tế hay chọn thêm một tên dễ đọc với người nước ngoài. Đây cũng chỉ là tên gọi khác, không đụng giấy tờ.
Một điều nên cân: dùng tên nước ngoài ở chỗ giao tiếp thì tiện, nhưng trên hồ sơ, hợp đồng, bài báo khoa học thì tên thật vẫn nên là tên chính, vì đó là tên gắn với mọi bằng chứng về bạn.
Khi ai đó khuyên đổi tên để đổi vận
Đây là chỗ nên dừng lại và nhìn cho kỹ. Lời khuyên đổi tên vì lý do phong thuỷ hay mệnh lý thường đi theo một cấu trúc quen thuộc: nêu một vấn đề bạn đang gặp, quy nó cho cái tên, rồi đề nghị một dịch vụ.
Ba điểm đáng cân:
- Không có cách kiểm chứng. Bạn không thể so sánh cuộc đời mình với và không với cái tên đó.
- Chi phí thật thì rất rõ — tiền dịch vụ, thời gian làm thủ tục, và chuỗi cập nhật giấy tờ kéo dài nhiều tháng.
- Cách gọi cũ vẫn tồn tại. Người thân, bạn học, đồng nghiệp cũ sẽ gọi bạn bằng tên cũ trong nhiều năm nữa, dù giấy tờ đã đổi.
Nếu bạn vẫn muốn đổi vì lý do đó, đây là quyết định cá nhân và không ai nên gạt đi. Nhưng hãy thử dùng tên mới ở dạng tên gọi khác trước một năm — nếu nó thật sự hợp với bạn thì bạn sẽ biết, và nếu không thì bạn chưa mất gì.
Nếu vẫn quyết định đổi: thứ tự nên làm
- Tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan hộ tịch về điều kiện và hồ sơ.
- Liệt kê toàn bộ giấy tờ sẽ phải cập nhật — viết ra giấy, danh sách này thường dài hơn bạn nghĩ.
- Kiểm riêng nhóm bằng cấp và chứng chỉ, vì nhóm này thường không đổi được.
- Báo trước cho nơi làm việc và ngân hàng để biết họ cần gì.
- Sau khi đổi xong, giữ bản sao giấy tờ xác nhận việc thay đổi ở nơi dễ lấy — bạn sẽ cần nó nhiều lần trong vài năm tới.
Đổi tên cho trẻ
Với trẻ nhỏ, việc đổi tên đơn giản hơn về mặt hệ quả vì chuỗi giấy tờ còn ngắn — thường chỉ khai sinh, bảo hiểm và hồ sơ học. Càng sớm càng ít phiền.
Nhưng có một điểm không nên bỏ qua: khi trẻ đã đủ lớn để nhận biết tên mình, việc đổi tên ảnh hưởng tới cảm giác của chính đứa trẻ, và nên hỏi ý kiến con. Một cái tên là thứ người ta mang theo cả đời, và người mang nó có quyền có tiếng nói.
Về điều kiện và thủ tục cụ thể thì cũng như trên: hỏi cơ quan hộ tịch, đừng dựa vào lời truyền miệng.
Tóm lại
Ba việc khác nhau: đổi giấy tờ, dùng tên gọi khác, và đổi cách người ta gọi mình. Phần lớn nhu cầu thực tế được giải quyết bằng hai loại sau, vốn gần như không tốn gì.
Đổi tên giấy tờ thì tra quy định hiện hành và hỏi cơ quan hộ tịch, đồng thời liệt kê trước chuỗi giấy tờ phải cập nhật — nhất là nhóm bằng cấp vốn thường không đổi được. Và nếu ai đó khuyên đổi tên để đổi vận, hãy thử dùng tên mới ở dạng tên gọi khác một năm trước khi động tới giấy tờ.