Tự đặt tên cho con: quy trình sáu bước và danh sách phải kiểm
Nhiều gia đình cân nhắc thuê dịch vụ đặt tên cho con, và với một số người thì đó là lựa chọn hợp lý. Nhưng phần lớn công việc thật sự — phần quyết định cái tên đó sống tốt hay không trong đời thực — là thứ bạn tự làm được, và làm tốt hơn người ngoài vì bạn biết những thứ họ không biết. Bài này là quy trình sáu bước.
Khi nào cần dịch vụ, khi nào tự làm được
Dịch vụ có ích khi bạn muốn một cách tính cụ thể theo hệ nào đó mà mình không tự làm được, hoặc khi gia đình muốn có ý kiến của một người thứ ba để dễ thống nhất.
Còn phần chọn nghĩa, kiểm cách đọc, tránh trùng lặp, kiểm giấy tờ — đây là phần bạn làm tốt hơn, vì bạn biết họ hàng tên gì, quê ở đâu, con sẽ học ở đâu, và gia đình kiêng gì.
Nếu có thuê, một điều nên nhớ: hãy để dịch vụ đưa ra vài phương án chứ đừng nhận đúng một cái tên. Quyết định cuối cùng vẫn nên là của gia đình.
Bước 1: chốt ràng buộc trước khi nghĩ tên
Đây là bước tiết kiệm nhiều thời gian nhất và hay bị bỏ qua. Liệt kê ra giấy:
- Họ — đã cố định, và nó ảnh hưởng tới âm của phần còn lại.
- Tên đệm nếu dòng họ có quy ước, hoặc nếu muốn theo một chữ lót nhất định.
- Chữ kiêng — tên ông bà, người đã khuất, người trong họ. Hỏi cả hai bên nội ngoại, vì mỗi bên có danh sách riêng.
- Số chữ — hai, ba hay bốn chữ.
- Có muốn theo một hệ tính nào không, và nếu có thì hệ nào.
Hỏi phần chữ kiêng sớm. Đây là chỗ hay gây căng thẳng nhất khi phát hiện muộn — cái tên đã chọn xong, cả nhà đã quen gọi, rồi mới biết trùng với ai đó.
Bước 2: lập danh sách dài
Viết ra mười lăm tới hai mươi cái tên, không lọc gì cả. Lấy từ mọi nguồn: tên trong họ, tên bạn thích trong sách, tên nghe được đâu đó, tên mang nghĩa bạn muốn.
Ở bước này đừng bàn luận, chỉ ghi. Việc lọc để sau — bàn luận sớm làm danh sách cụt ngay và bạn mất những lựa chọn tốt chưa kịp xuất hiện.
Nếu cả hai vợ chồng cùng làm, mỗi người viết riêng rồi ghép lại. Danh sách ghép thường cho ra những cái tên mà một mình không nghĩ tới.
Bước 3: kiểm nghĩa
Với tên gốc Hán-Việt, tra nghĩa từng chữ ở nguồn từ điển đáng tin, không dựa vào các bài liệt kê trên mạng.
Ba chỗ hay sai: chữ đồng âm khác nghĩa — cùng một âm Hán-Việt có thể ứng với nhiều chữ mang nghĩa khác hẳn nhau; nghĩa đã đổi theo thời gian; và nghĩa của cả cụm khác nghĩa từng chữ — ghép hai chữ đẹp chưa chắc ra một cụm đẹp.
Với tên thuần Việt thì đơn giản hơn, nhưng vẫn nên đọc to cả cụm họ-đệm-tên xem có tạo ra liên tưởng nào không mong muốn không.
Bước 4: kiểm phần đời thực
Đây là bước quan trọng nhất và cũng là bước mà không dịch vụ nào làm thay được, vì nó cần thông tin của riêng gia đình bạn.
- Trùng với ai trong họ không, cả hai bên.
- Đọc cùng họ nghe thế nào. Đọc to nhiều lần, gọi như gọi con thật.
- Viết tắt ra sao. Ba chữ cái đầu đôi khi tạo thành thứ không hay.
- Có dễ bị gọi chệch thành biệt danh khó nghe không. Thử nghĩ như một đứa trẻ khác trong lớp sẽ nghĩ.
- Có trùng tên người nổi tiếng hoặc nhân vật gây tranh cãi không.
- Người nước ngoài đọc thế nào, nếu gia đình có khả năng ra nước ngoài hoặc làm việc quốc tế.
Bước 5: thử phát âm và thử viết
Hai phép thử rất rẻ mà hiệu quả.
Thử gọi: gọi to tên đầy đủ trong nhà vài ngày, gọi kiểu âu yếm, gọi kiểu nghiêm. Nếu có tên nào bạn thấy ngượng khi gọi thì đó là thông tin.
Thử viết: viết tay nhiều lần, viết vào ô giấy tờ có giới hạn ký tự, và gõ trên máy. Tên quá dài gây phiền suốt đời với biểu mẫu; tên có dấu đặc biệt hoặc dễ gõ sai cũng vậy.
Với gia đình ở vùng có cách phát âm khác biệt, nên thử cả cách đọc của vùng đó — một số âm đầu và âm cuối được đọc khác nhau giữa các vùng, và cái tên nghe ổn ở nơi này có thể nghe khác ở nơi kia.
Bước 6: chốt và làm giấy tờ
Chốt xong thì viết ra chính xác cách viết — đủ dấu, đúng viết hoa — và dùng bản viết đó cho mọi giấy tờ. Sai một dấu trên giấy khai sinh là phải làm thủ tục sửa.
Việc đăng ký khai sinh có thời hạn theo quy định pháp luật, và thủ tục cùng hồ sơ có thể thay đổi theo thời gian. Hãy hỏi cơ quan hộ tịch nơi bạn đăng ký hoặc tra quy định hiện hành — đừng dựa vào lời truyền miệng, và đừng để việc chọn tên làm chậm việc đăng ký quá hạn.
Sau khi có giấy khai sinh, kiểm lại từng ký tự ngay tại chỗ trước khi ra về.
Danh sách phải kiểm trước khi chốt
- Không trùng người đã khuất và người trong họ ở cả hai bên.
- Đọc cùng họ nghe thuận.
- Nghĩa từng chữ và nghĩa cả cụm đều ổn.
- Viết tắt không tạo ra thứ khó nghe.
- Không dễ bị gọi chệch thành biệt danh xấu.
- Độ dài vừa với biểu mẫu.
- Cả hai bên gia đình đã biết và không ai phản đối gay gắt.
Khi hai bên gia đình không thống nhất
Chuyện rất phổ biến. Ba cách nhiều nhà dùng: tách vai — một bên chọn tên đệm, một bên chọn tên; đưa ra ba phương án đã qua hết các bước kiểm rồi để người lớn chọn trong ba; hoặc nhường cái tên trên giấy và giữ tên gọi ở nhà theo ý mình.
Điều nên nhớ: quyết định cuối cùng thuộc về cha mẹ, nhưng cách bạn hỏi ý kiến người lớn quyết định không khí trong nhà nhiều năm sau. Hỏi sớm thì đó là cuộc trò chuyện; hỏi khi đã chốt thì thành thông báo.
Tóm lại
Chốt ràng buộc trước khi nghĩ tên, nhất là danh sách chữ kiêng ở cả hai bên. Lập danh sách dài rồi mới lọc. Tra nghĩa ở nguồn đáng tin, và nhớ rằng ghép hai chữ đẹp chưa chắc ra cụm đẹp.
Bước không ai làm thay được là bước kiểm phần đời thực — trùng trong họ, đọc cùng họ, viết tắt, biệt danh. Và khi chốt thì viết ra chính xác cách viết, vì sai một dấu trên khai sinh là phải làm thủ tục sửa.