Bốn nguồn đặt tên: thiên nhiên, phẩm chất, văn chương, âm thanh — và chỗ hụt của từng nguồn
Khi ngồi nghĩ tên cho con, phần lớn người ta không bắt đầu từ bảng mệnh mà bắt đầu từ một nguồn: một chữ trong câu thơ, tên một loài hoa, tên một nhân vật, hay một chữ nghe hay mà chưa rõ nghĩa.
Mỗi nguồn cho ra một kiểu tên khác nhau, và mỗi nguồn cũng có một chỗ hụt riêng. Biết trước chỗ hụt thì đỡ phải sửa về sau.
Bốn nguồn hay dùng
Tách ra để thấy chúng khác nhau thật sự.
Thiên nhiên và sự vật: tên hoa, tên cây, tên hiện tượng — Lan, Mai, Vân, Sơn, Hà. Đây là nguồn lâu đời nhất và cũng dễ hiểu nhất với mọi người.
Phẩm chất mong muốn: An, Khang, Minh, Nhân, Đức. Nghĩa rõ, ai nghe cũng biết bố mẹ mong gì.
Văn chương và điển tích: một chữ lấy từ câu thơ, một cái tên trong sách cũ. Nguồn này cho tên có chiều sâu, nhưng chiều sâu ấy chỉ hiện ra với người biết gốc.
Âm thanh thuần tuý: chọn vì nghe hay, nghe lạ, hoặc hợp với họ. Nguồn này ngày càng phổ biến và cũng chẳng có gì sai — miễn là bạn biết mình đang chọn theo âm, và có kiểm nghĩa lại.
Chỗ hụt của từng nguồn
Phần đáng đọc nhất.
Thiên nhiên: dễ trùng. Một số tên hoa, tên cây phổ biến tới mức một lớp có mấy em cùng tên — và nếu bạn ngại chuyện đó thì nên biết trước.
Phẩm chất: dễ nghe như một lời dặn dò. Đứa trẻ mang tên nghĩa "hiếu thảo" hay "thành đạt" đôi khi lớn lên thấy đó là một kỳ vọng chứ không phải một món quà. Không phải ai cũng thấy vậy, nhưng nên cân.
Văn chương và điển tích: chỗ hụt lớn nhất. Một chữ đẹp trong câu thơ có thể mang nghĩa rất khác khi đứng một mình, và nhiều điển tích có kết cục buồn mà người chỉ nhớ câu hay thì không biết. Nếu lấy từ nguồn này, nên tra kỹ cả câu chuyện phía sau — chứ đừng dừng ở chữ.
Âm thanh: dễ vướng nghĩa. Một âm nghe hay trong tiếng Việt có thể trùng một từ khác trong chính tiếng Việt, hoặc trùng chữ Hán Việt mang nghĩa không mong muốn.
Kiểm chéo trước khi chốt
Làm tuần tự, mất chừng nửa tiếng.
Tra nghĩa của từng chữ riêng và cả cụm. Hai thứ đó không phải lúc nào cũng cùng hướng.
Đọc to cả họ tên đầy đủ nhiều lần, kể cả khi đọc nhanh. Mấy chỗ dính âm chỉ lộ ra khi đọc chứ không lộ khi viết.
Đọc theo cách gọi tắt mà người ta sẽ dùng: gọi một chữ cuối, gọi cả tên đệm, và mấy biến thể ở trường học.
Thử viết ra không dấu. Tên không dấu là dạng sẽ xuất hiện trong nhiều hệ thống, và có tên không dấu trông rất khác.
Hỏi người ngoài nhà. Người trong nhà đã quen với chữ ấy sau mấy tuần bàn bạc nên không còn nghe được cái mà người lạ nghe.
Và tra xem có trùng từ lóng đang lưu hành không — loạt bài đã có mục riêng về việc này, vì đây là chỗ thay đổi theo thời gian.
Khi hai nguồn nói khác nhau
Tình huống rất thường gặp trong nhà.
Chữ hợp mệnh nhưng nghĩa không hay, hoặc ngược lại. Thứ tự mà loạt bài này vẫn giữ là nghĩa trước, giấy tờ sau, mệnh sau nữa — vì nghĩa là thứ đứa trẻ mang theo suốt đời và ai cũng đọc được, còn cách gán mệnh thì mỗi trường phái một kiểu.
Ông bà muốn một chữ, bố mẹ muốn chữ khác. Cách thu xếp quen dùng là gộp: một chữ từ bên này làm tên đệm, một chữ từ bên kia làm tên chính.
Chữ đẹp mà khó đọc với vùng khác thì cân xem gia đình sẽ sống ở đâu, đi lại thế nào.
Và khi thật sự không ngã ngũ thì để vài ngày rồi quay lại. Tên là thứ hiếm khi cần quyết trong một buổi tối.
Mấy điều nên nhớ về giới hạn
Nói cho công bằng, vì đây là site về tên.
Không có bằng chứng nào cho thấy một cái tên quyết định số phận người mang nó. Cái tên ảnh hưởng thật ở chỗ khác: nó là thứ người ta nghe đầu tiên, là thứ đứa trẻ nghe về mình mỗi ngày, và là thứ gây phiền hoặc không gây phiền trong giấy tờ.
Mấy phần ấy thì đo được và chọn được — và chúng đáng để bỏ công hơn là chọn chữ theo một bảng nào đó.
Nếu ai nói tên con bạn "khắc" gì đó thì loạt bài đã có bài riêng; chốt ngắn là: đó là một cách nói, không phải một phép đo, và đừng để nó ảnh hưởng tới cách bạn đối với đứa trẻ.
Còn tên đã đặt rồi mà thấy tiếc thì chuyện đổi tên là việc có thật và có thủ tục — nhưng phần lớn trường hợp, cái mình tiếc sẽ nhạt đi nhanh hơn mình tưởng, khi cái tên ấy đã gắn với một khuôn mặt.
Ba điều gọn lại
Một, bốn nguồn đặt tên — thiên nhiên, phẩm chất, văn chương, âm thanh — mỗi nguồn một chỗ hụt riêng, và biết trước thì đỡ phải sửa về sau.
Hai, chỗ hụt lớn nhất nằm ở nguồn văn chương: một chữ đẹp trong câu thơ có thể mang nghĩa khác khi đứng một mình, và nhiều điển tích có kết cục buồn mà người chỉ nhớ câu hay thì không biết.
Ba, kiểm chéo bằng cách đọc to cả họ tên nhiều lần, thử viết không dấu, và hỏi người ngoài nhà — vì người trong nhà đã quen với chữ ấy nên không còn nghe được cái mà người lạ nghe.